مقالات

 

 

چکیده 

در این مقاله به بررسی اختلال نقص توجه_ بیش فعالی در کودکان پرداخته می شود. این اختلال جز اختلالات رفتاری روانی شایع در کودکان است که به صورت تقریبی 8 الی 10 درصد آن ها را شامل می شود. در ادامه این مقاله به بررسی این اختلال، عوامل تاثیرگذار، نقش وراثت ، مشکلات کودکان مبتلا و روش های درمان می پردازیم و رفتارهای این کودکان در محیط درسی و مدرسه را مورد بررسی قرار می دهیم.

واژگان کلیدی: اختلال _ بیش فعالی _ نقص توجه _ تکانشگری _ کودکان _ بازی درمانی

 

مقدمه

اختلال نقص توجه_ بیش فعالی یکی از شایع ترین مشکلات کودکان و نوجوانان و علت مراجعه به روان پزشک و مشاور اطفال است. این اختلال روانی می تواند تاثیرات عمیقی بر زندگی روزمره این افراد، خانواده آن ها و محیط های آموزشی آنان داشته باشد.

کودکان دارای این اختلال نسبت به کودکان عادی ، دارای مشکلات در شناخت، رشد و رفتارشان می باشند. این تشخیص توسط مقیاس طبقه بندی بین المللی بیماری ها ارائه ها شده است. تشخیص قطعی وقتی داده می شود که مشکلات کودک، نسبت به همسالان زیادتر و بیش از یک جلسه باشد. (اسپرر، رفیعی ، 1386)

کودکان مبتلا به این اختلال ، توانایی توجه دقیق به جزییات را نداشته و در انجام تکالیف مدرسه، کار یا سایر فعالیت ها، از روی بی احتیاطی مرتکب اشتباه می شوند. این اختلال مانند سایر اختلالات روانی به سبب مجموعه ای از عوامل زیستی_ روانی_ اجتماعی به وجود می آید که از نظر اجتماعی، نقش خانواده در آن برجسته است. (وینر،2004 ، به نقل از محمد پور ، 2016)

نشانه های اختلال نقص توجه_ بیش فعالی 

اختلال نقص توجه_ بیش فعالی دارای سه نوع برجسته نقص توجه، بیش فعالی و تکانشگری و ترکیبی است که هر کدام از این سه نوع اختلال  در ویرایش پنجم راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی به تنهایی زمانی تشخیص داده می شود که قبل از 6 سالگی معیارهای آن نوع خاص از اختلال برای مدت 6 ماه وجود داشته ولی معیارهای انواع دیگر این اختلال برای این مدت وجود نداشته باشد.

کمبود توجه :

حواس پرتی

ناتوانی در اتمام کارهای خود

عدم تمرکز کافی برای انجام فعالیت های روزمره

گم کردن مداوم وسایل شخصی و اسباب بازی

واکنش بیش از حد به محرک ها 

اجتناب از کارهایی که به تلاش ذهنی و تفکر نیاز دارد

مشکل آشکار در گوش دادن

مشکل در پیروی از دستورات 

مشکل در ادامه دادن توجه و حفظ دقت در طی فعالیت ها

بیش فعالی :

مشکل در حفظ حالت نشسته

دویدن بیش از حد و پایین پریدن

منتظر ایستادن در صف برایشان سخت است

ناتوانی از بازی کردن در سکوت

تند صحبت کردن 

بیقراری 

این افراد را مداوم در حال رفت و آمد مشاهده می کنیم

شتاب زدگی در پاسخ به دیگران

قطع کردن سخنان دیگران

بی صبری و بیقراری 

نوع ترکیبی :

داشتن علائم بیش فعالی و نقص توجه به صورت همزمان.

 بیقراری و رفتارهای تکانشی. این نوع شایع تر از موارد قبل است و ترکیبی از علائم نوع اول و دوم است.

کودکان دچار این اختلال بدون این که فکر کنند مدام به اطراف خود حرکت می کنند. آن ها ممکن است خواسته ها و انتظارات اطرافیانش را درک کنند، به دلیل این که قادر به توجه کافی نیستند و نمی توانند مدتی آرام بنشینند و تمرکز کنند، توانایی پیروی کردن از دستورات آنان را ندارند(سلحشور، 1390، محمد پور، 1394)

کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه_ بیش فعالی  در مدرسه

در هر مدرسه ممکن است یک یا دو کودک را پیدا کنیم که به مشکل نارسایی توجه مبتلا باشند. کودکان و نوجوانان دارای این اختلال نمی توانند توجه خود را متمرکز کنند و در فعالیت هایی چون تمرکز حواس، گوش دادن و یادآوری مشکل دارند. این افراد دچار حواس پرتی، بی توجهی و فزون جنبشی هستند و معمولا در یادگیری و تمام کردن کارها، دوست یابی و حفظ دوستان مشکل دارند. البته تمام افرادی که دچار این اختلال هستند، این نشانه ها را بروز نمی دهند(کویین و استرن، علیزاده،1388)

مطالعات اخیر نشان می دهد کودکان دارای اختلال کاستی توجه بیش فعالی با مشکلاتی چون دشواری های تحصیلی(استونر،2003)، برخورد های اجتماعی(
هوزا و همکاران،2005) و رفتارهای ظاهری مواجه هستند(فورنس و همکاران،1998). این مشکلات شدید و مزمن هستند و غالبا تا زمان جوانی و بلوغ باقی می مانند(مایک، 2006)بنابراین انتظار می رود که ادراک خودتحصیلی و رفتاری کودکان با اختلال بیش فعالی به شکل منفی تحت تاثیر قرار گیرد، با این حال پژوهش ها نشان می دهند علاوه بر مشکلات فوق شایستگی و توانایی این کودکان بیش از حد واقعی برآورد می شود(اونز و همکاران،2009)

این کودکان چالش های متعددی دارند که به صورت حتم تعاملات اجتماعی آن ها را تحت تاثیر قرار می دهد و درک ویژگی ها و الگوی رفتاری کودکان دارای این نارسایی توسط معلم و والدین کمک شایانی در این مسیر به آن ها می کند.

مشکلات تحصیلی _عاطفی کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه_ بیش فعالی 

اختلال نقص توجه_ بیش فعالی با مشکلات زیاد در زمینه های متفاوت آموزشی از جمله عملکرد ضعیف تحصیلی، تکرار پایه، ترک مدرسه، روابط خانوادگی و دوستانه ضعیف، اضطراب، افسردگی، پرخاشگری، سو مصرف مواد مخدر در سنین پایین و قانون شکنی بسیار زیاد همراه است. به علاوه این اختلال احتمال همراه شدن با سایر اختلالات نظیر اختلالات اضطرابی، اختلال سلوک و نافرمانی و لجبازی را نیز دارد (دیوید و گستپر ، 2005)

 

نقش وراثت در اختلال نقص توجه_ بیش فعالی 

در سال های اخیر پژوهش های متعددی به منظور شناخت ماهیت این اختلال انجام شده است و مطالعات در سطوح خانوادگی و ژنتیکی، شواهدی از نقش عوامل وراثتی را در این اختلال فراهم نموده اند. اگر چه پژوهش ها درباره خانواده کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه_ بیش فعالی دارای سابقه 25 ساله می باشد، با این حال خاطر نشان شده است که نقش عوامل خانوادگی در ابتلا به اختلال نقص توجه_ بیش فعالی کمتر مورد توجه قرار گرفته است و بسیاری از سوالات در مورد خصوصیات خانوادگی کودکان مبتلا هنوز بدون پاسخ باقی مانده است(جانسن، 2001)

علل پدیداری اختلال نقص توجه_ بیش فعالی

حدود 5 درصد کودکان به طور متوسط به این اختلال دچار هستند(احمدی وشریفی، 1396) و پسران احتمالا سه برابر  دختران به این بیماری روانی مبتلا شده و به دلیل ابتلا به این اختلال بیشتر از دختران به مشاور ارجاع داده میشوند(کلسن، 2004)

گرچه هنوز هم علت اصلی این بیماری روانی مشخص نشده است اما تحقیقات متعددی نشان می دهد که این اختلال می تواند از ترکیب عوامل ژنتیکی، محیطی و اجتماعی به وجود آید.

عوامل ژنتیکی: معمولا والدین مبتلا به این اختلال، وجود این اختلال را در فرزندان خود گزارش می کنند. مطالعه دوقلو های همسان و غیرهمسان، مبین وجود شباهت بیشتر کودکان همسان از نظر رفتارهای مربوط به بیش فعالی می باشد. این موضوع می تواند تاثیر احتمالی عوامل ژنتیک بر بیش فعالی را روشن سازد..

عوامل محیطی: در ماه های اولیه تولد اگر کودک در معرض مخاطرات محیطی قرار گیرد احتمال ابتلای به این اختلال بیشتر می شود.

روش های درمان

درمان های مختلف دارویی، شناختی، رفتاری، ترکیبی و مکمل برای درمان اختلال نقص توجه_ بیش فعالی استفاده می شود؛که رایج ترین آن دارودرمانی است. علی رغم اثرات مثبت دارو بر نشانه های این اختلال، محدودیت ها و عوارضی نیز در این زمینه وجود دارد و محدودیت اصلی، اثرات کوتاه مدت داروها است(اسکچر و همکاران، 2001). با توجه به عوارض متفاوت داروها، روش های درمانی روان شناختی نیز به عنوان جایگزین دیگری برای این افراد ارائه شده است. پژوهش ها حاکی از این هستند که رویکرد شناختی_رفتاری در کاهش نشانه های بیش فعالی، تکانشگری، افزایش رفتارهای جامعه پسند و شناخت اجتماعی و بهبود روابط با همسالان موثر است (دالنیک،2006) .علاوه بر این، اخیرا مداخلات موج سوم روانشناسی نیز در زمینه این اختلال مطرح شده و در سال های اخیر به ویژه درمان مبتنی بر ذهن آگاهی در این زمینه مورد توجه قرار گرفته اند . ذهن آگاهی مداخله ای است که ریشه در فرهنگ شرقی دارد و به افزایش آگاهی از لحظه حال ، مشاهده غیر قضاوتی و کاهش پاسخ دهی خودکار کمک می کند و پژوهش ها نشان داده اند در زمینه مشکلات متفاوتی مانند افسردگی، اضطراب، پرخاشگری و غیره موثر واقع شده است(هافمن و همکاران،2010) و شواهد جدید حاکی از اثربخشی ذهن آگاهی بر آسیب های روانی کودکان و نوجوانان است(برک ، 2010)

رفتار درمانی نیز یکی دیگر از روش ها است که در آن با استفاده ار شیوه های تقویت کننده مثبت و منفی، شکل دهی، مجاورت، محروم سازی و الگوسازی می توان رفتارهای مورد نظر کودکان مبتلا به این اختلال را تغییر داد، ولی از آن جا که نقش عوامل فیزیولوژیک ایجاد کننده رفتار، نادیده گرفته شده اند، می تواند منجر به بروز رفتارهای غیرطبیعی دیگر شود(اشرفی ، 1392)

از میان درمان های مختلف می توان به بازی درمانی نیز اشاره نمود که عبارت است از شیوه ای که می توان به یاری بازی_ یکی از موثرترین وسایل تربیتی_ به درمان برخی مشکلات رفتاری و اختلالات روانی کودک پرداخت(هیوز 3 ، 1392)

نتیجه گیری

اختلال نقص توجه بیش فعالی همان اختلال رشدی در توجه، کنترل تکانش و بی قراری در رفتار است؛که این رفتارها شدیدتر از حد مورد انتظار با توجه به سن و سطح رشد کودک می باشد. این اختلال، اختلال مقاومی است که نشانه های آن در چرخه زندگی از دوران کودکی شروع و گاه تا بزرگسالی نیز ادامه می یابد. این اختلال بر عملکرد فرد در زندگی خانوادگی تا مسائل تحصیلی و روابط اجتماعی تاثیر می گذارد. عدم تشخیص و درمان این اختلال موجب ایجاد مشکلات آسیب شناختی جدی در زندگی فرد می شود. علائم بالینی بایستی قبل از 7 سالگی وجود داشته باشد و همچنین حداقل در دو محیط قابل مشاهده باشد. کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه_ بیش فعالی به دلیل نشانه های بیش فعالی و بی توجهی در معرض انواع آسیب ها از جمله مشکلات تحصیلی، اختلالات رفتاری و همچنین خطر همراه شدن با سایر اختلالات قرار دارند، بنابراین برای کاهش مشکلات فوق مداخله زود هنگام در محیط خانه و مدرسه ضرورت دارد.کودکی که با اختلال نقص توجه_ بیش فعالی متولد می شود یک عکس العمل منفی در اطرافیان ایجاد می کند اما با شناسایی نشانه ها و سطوح متفاوت این نارسایی می توان به کمک آن ها شتافت. این کودکان توانایی توجه دقیق به جزییات را ندارند و بدون فکر کردن و تمرکز مدام به اطراف خود حرکت می کنند. در صورت درمان نشدن این اختلال در کودکی می توان شاهد بروز بیماری های روانی دیگری از جمله اختلالات اضطرابی، افسرگی، اختلال سلوک و سایر اختلالات در نوجوانی و بزرگسالی افراد بود که به صورت قطعی ناشی از عدم درمان اختلال نقص توجه_ بیش فعالی می باشد.

منابع

بارکلی، اختلال نارسایی توجه_ بیش فعالی فعالیت های عمده زندگی و پیامدهای تندرستی

سلحشور، خانواده و مشکلات رفتاری کودکان و نوجوانان؛ راه های تربیت بهتر کودکان و نوجوانان

اسپرر، درمان اختلالات توجه و تمرکز در کودکان بیش فعال

کلسن، کیفیت زندگی کودکان و نوجوانان مبتلا به اختلال نقص توجه_بیش فعالی

محمد پور کرمانی، عسگرزاده، اختلال کمبود توجه_بیش فعالی در دوران کودکی

جانسن، خانواده کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه_ بیش فعالی

دیوید و گستپر، اختلال نقص توجه_ بیش فعالی و اختلال شخصیت مرزی

 *Barkley,R.A.(1998).Attention-deficithyperactivity disorder In E.J.Mash And R.A. Barkley (Eds.), Treatment of
childhood disorders (2nded.,pp.55-110).New York: Guilford press.
 *Nelson,R.W.,and Israel, A.C.(2000). Behavior disorders of childhood. NJ: prentice-Hall, Inc

* Schachter HM, Pham B, King J, Langford S, & Moher D. How efficacious and safe is short-acting
methylphenidate for the treatment of attention-deficit hyperactivity disorder in children and adolescents? A
meta-analysis. Canadian Medical Association Journal. 2001; 165:1475–1488.
 *Dallnic A, Smith SW, Brank EM, & Penfield RD. Classroom-based cognitive-behavioral intervention to
prevent aggression: Efficiency and social validity. Journal of School Psychology. 2006; 44:123-139.
* Hofmann SG, Sawyer AT, Witt AA, & Oh D. The effect of mindfulness-based therapy on anxiety and
depression: A meta-analytic review. Journal of Consulting and Clinical Psychology. 2010; 78:169–183.

* Burke CA. Mindfulness-based approaches with children and adolescents: A preliminary review of current
research in an emergent field. Journal of Child and Family Studies. 2010; 19:133-144.